CRISE DO MODELO DE ATENCIÓN PRIMARIA: ENTRE A IRRACIONALIDADE, O DÉFICIT DE CALIDADE E A OBSOLESCENCIA.

Información
Galicia | 02 Julio 2019 | 1805 votos | Correo electrónico | Imprimir
social youtube xornalgalicia   feed-image

A Atención Primaria (AP), construída no Estado español desde a década dos oitenta, foi, ata o momento, un elemento clave do estado de benestar e unha peza fundamental do Sistema Nacional de Saúde (SNS). As decións políticas adoptadas no seu momento e a forte implicación dos profesionais levaron a este nivel asistencial a un elevado nivel de calidade, altamente valorado pola poboación. Na última década, coa excusa da crise, o partido gobernante aplicou severas políticas de recortes e fixo modificacións organizativas que danaron gravemente a Sanidade Pública e, sobre todo, á AP que agora esta sumida nunha profunda crise de racionalidade, calidade e de accesibilidade; as folgas de médicos e de traballadores dos centros de saúde e dos PACs e a xeneralización das protestas de boa parte dos colectivos profesionais así o reflicten.

Os Centros de Saúde poden converterse en grandes consultorios médicos masificados e desbordados.

 

As consultas medraron un 9% entre 2010 e 2018, (pasando de 3,87 vistas por habitante ao ano a 4,16), pero, en moitos casos, non ofrecen unha resposta satisfactoria por falta de tempo e medios. Existen problemas de calidade e capacidade resolutiva pola escaseza de tempo (menos de 5 minutos por paciente de media), pola ausencia e a deterioración do equipamento, a limitacións de acceso a probas diagnósticas e as trabas ás derivacións e á realización de e interconsultas cos especialistas hospitalarios.

A poboación usuaria que considera que a calidade da atención é peor medrou un 46,8%, pasando do 6,59% ao 12,40% entre o ano 2010 e o 2018.

Hai unha excesiva medicalización e unha distribución irracional do traballo, xa que gran parte da actividade concéntrase nas consultas medicas (Medicina Familiar e Pediatría), polo que unha importante proporción da demanda asistencial clasifícase como enfermidade o que implica probas diagnósticas ou tratamentos farmacolóxicos.

O número de receitas aumenta de forma imparable chegando a 20,2 receitas por habitante e ano; moitas prescripcións teñen unha escasa racionalidade. Os medicamentos máis receitados non se correspondan co perfil epidemiolóxico e presentan ademáis o risco de efectos secundarios; tal é o caso do omeprazol (7,4%), as estatinas (6,3%) e os ansiolíticos (5,6%).

O persoal medico está frustrado e crispado pola presión asistencial, a falta de tempo e de recursos e por unha demanda que recae de maneira inadecuada no colectivo medico (2 de cada 5 demandas , o que xera unha situación de impotencia e saturación. Inflúe o sometemento da AP aos servizos hospitalarios (cando debería ser o eixo do sistema) e o escaso atractivo da especialidade para moitos dos novos profesionais que non optaron a outra especialidade MIR; cando comezan a súa actividade profesional vense sometidos a unhas condicións de gran precariedade. Todo esto xerou un clima de frustración, malestar, crispación e burnout xeneralizado neste colectivo.

O nivel de AP está sometido aos hospitais. Suprimíronse as Xerencias de AP que foron absorbidas polas hospitalarias, o que supuxo unha enorme perda de recursos, autonomía e capacidade de xestión (dadas as diferenzas de poder entre ambos niveis). Como consecuencia a AP pasou a ser a porteira dos hospitais (destinada a seleccionar pacientes e patoloxías) e a realizar actividades subalternas nos programas decididos polos xefes de servizo hospitalario sen a súa participación.

Hai descoordinación co resto de recursos das áreas sanitarias. A coordinación entre ambos niveis é case inapreciable (a pesar da existencia dunha Xerencia Única e de recursos tecnolóxicos como a historia clínica electrónica; tampouco existen instrumentos técnicos nin modelos organizativos ou funcionais que conecten a AP cos recursos de atención á dependencia, servizos sociais ou as administracións locais, a pesar do incremento do envellecemento, a cronicidade ou a pobreza provocados pola crise.

Os Centros de Saúde non funcionan como equipos multidisciplinarios, non están relacionados cos recursos sociais das súas contornas nin hai participación da poboación:

• O abandono do modelo comunitario imposibilita a promoción, a prevención, a rehabilitación e o traballo comunitario que, en teoría, definen a este nivel asistencial.  

• A ausencia de cohesión e a indeterminación de funcións e responsabilidades de cada grupo profesional xera conflitos, dificulta o traballo en equipo, imposibilita a atención integral e favoreceu o rexurdimento do corporativismo e os enfrontamentos entre as diferentes categorías profesionais.

Os recortes e a falta de planificación deixaron aos centros de AP sen o persoal necesario para desenvolver as súas funcións

• Os recortes orzamentarios e de persoal afectaron esencialmente á AP: O presuposto en Atención Primaria en 2019 foi do 12,5% do gasto sanitario total e supón 190 millóns menos que en 2009; mentres o hospitalario aumentou en 435 millóns de euros.

• Faltan entre 203 e 305 prazas de medicina familiar e entre 43 e 76 de pediatría. Esta problema vaise agudizar de maneira dramática no próximos cinco anos nos que se xubilará o 50% do persoal medico, mentres que a ausencia de planificación reduciu as prazas de Medicina Familiar nas convocatorias MIR para formar médicos/as de familia.

• A situación da enfermería é aínda máis preocupante, dado o aumento da demanda de coidados asociada ao envellecemento da poboación e ao crecemento das enfermidades crónicas e as discapacidades. Estímase que habería que crear entre 424 e 767 novas prazas (a taxa de persoal de enfermería por mil habitantes é de 5,3 en España fronte a 8,3 na Unión Europea). Unicamente o 7,9% da atención de enfermería se realiza nos domicilios dos pacientes.

• O mesmo ocorre co resto de categorías profesionais: Habería que crear 89 prazas de persoal administrativo ( PSX), 22 de matronas, 81 de fisioterapeutas, 23 de odontoloxía, 45 higienistas, 51 de traballadores/as sociais e 68 de auxiliares de enfermería. O persoal administrativo é esencial para garantir o acceso, a información e a orientación dunha demanda desbordada pola medicalización e o consumismo sanitario.

• Tampouco se incorporaron aos Equipos persoal doutras especialidades esenciais previstas para atender unha parte importante das necesidades da poboación como psicoloxía clínica e logopedia, ou para facilitar un uso racional da medicación como a farmacia clínica.

A pesar da importancia dos riscos ambientais, as condicións económicas e laborais, e os estilos de vida, a AP apenas realiza actividades de promoción, prevención, información ou educación sanitaria.

• Só no 12,3% das consultas nos Centros de Saúde o paciente recibe información e consellos sobre alimentación e hábitos de vida saudables (tabaco, exercicio, consumo de alcol, etc.), mentres que no 55% das mesmas isto non se fai nunca.

• O papel da AP nos programas de saúde ou de screening poboacionais (que están a substituír a actividade de detección precoz de casos propias do nivel primario, moito máis racionais e menos iatroxénicas), é escaso, irrelevante e relegado a realizar actuacións burocrático-mecánicas.

• O 68% da mortalidade en Galicia prodúcese por enfermidades crónicas moitas delas derivadas da obesidade, o tabaquismo ou a ausencia de exercicio físico.

• Ocupamos o segundo posto na clasificación de obesidade cun 25% da poboación afectada. Este problema, que se asocia a importantes problemas de saúde (diabetes, hipertensión, problemas articulares, trastornos respiratorios, diminución da esperanza de vida..), precisa de actividades e programas baseados en información, educación, promoción do exercicio físico, etc., lideradas polos servizos de AP en colaboración con centros educativos, organizacións sociais e servizos municipais, dacordo ao modelo comunitario.

• Somos a Comunidade Autónoma co maior índice de sedentarismo (o 86% non fai exercicio nunca ou só de maneira ocasional. Estas persoas son máis propensas á obesidade, as enfermidades crónicas, á depresión ou ao consumo de medicamentos.

• O 19% da poboación segue fumando como consecuencia de que a percepción do risco descendeu pola relaxación das medidas preventivas. O tabaco é unha das principais causas de mortes prematuras.

• As enfermidades de transmisión sexual experimentaron tamén un importante crecemento: A gonorrea aumentou un 26% no ano 1917 respecto do 2000. A incidencia de novos casos desta enfermidade elevouse a 248; medrou tamén a sífilis, a clamidia, a tricomona e o VIH, sendo a poboación nova a máis afectada. Entre as principais cusas están a falta de información e educación sanitaria nas familias, os centros escolares, e Centros de Atención Primaria onde médicos, enfermería, hixienistas psicólogos e traballadores sociais deberían ter un papel fundamental nos Centros de Saúde.

O desgaste do actual modelo de AP e o risco da súa degradación no futuro reflíctese en:

1.- A fuxida das clases medias con máis recursos económicos ao aseguramento privado:

• O 20% da poboación ten contratado un seguro privado, sendo a maior parte de tipo ambulatorio (o 36% dos seguros son atendidos por medicina familiar. Este aseguramento está a experimentar un importante crecemento, do 3,4% en 2016, 4,24 en 2017 e 5,6% en 2018. O gasto de seguros ambulatorios en España é o mais elevado da UE.

• Entre os principais motivos que alegan quen contrata estes seguros están a despersonalización, a burocratización, a rixidez e a calidade da atención ofrecida nos Centros de Saúde. Na maior parte esta fuxida é protagonizada polos grupos de poboación con maior nivel educativo, adquisitivo e con influencia política (xornalistas, xuíces, parlamentarios, empresarios, etc.).

2.- A sobreutilización das urxencias pola poboación con menor nivel económico e cultural.

O crecemento da utilización dos servizos é imparable; en 2001 supuxeron o 19,9% das consultas, en 2011 o 27,1 e no 2017 o 30,15. Esta utilización asóciase con maior risco para os pacientes polo descoñecemento da historia persoal, familiar e clínica, a perda de continuidade da atención e un aumento da medicación (especialmente antibióticos).

Esta situación está relacionada coa masificación das consultas (máis de 35 pacientes ao día), as demoras no acceso á atención (unicamente o 40% dos pacientes son atendidos no momento da demanda cunha media de 3,6 días para o resto, que en moitos centros supera amplamente a semana). O 42,3% das persoas que acudiron a urxencias fíxoo por non coincidir co horario do médico/a de familia.

Se non hai un cambio a Atención Primaria Pública está condenada a volver a ser unha pobre atención para os máis pobres.